|
|
- gırtlaktan konuşulan ve öğrenilmesinin zor olduğunu öğrendiğim dil.
türkçe-adıgece* sözlüğü için
http://www.kafder.org.tr/...
- (bkz: adighabze)
- iki sene çerkezlerin arasında yaşamama rağmen tek bir kelime bile öğrenemediğim kulağa hoş gelen dil.
- çerkez kelimesi kuzey kafkasya halklarının geneli için oluşturulmuş bir sözcük olduğundan çerkez diye bir ırk dolayısıyla çerkezce diye bir dil de bulunmamaktadır. ancak trt'nin kabul edip perşembe yayınladığı çerkezce haberlerde konuşulan dil adigece*dir. adigece'nin batı kolu yani kabardeyce. öğrenmek isteyenlerin mutlaka bakması gereken bir kaynak için:
(bkz:http://www.danef.com)
- biz küçükken annem ve teyzemin yanımızda konuştuğu ama konuşmalarından hiç bir şey anlamadığımız (zaten amaç da buydu) dil.
- çerkeslerce konuşulan diller.abhaz (abaza; apsuwa, abazin; aşuwa, aşkaruwa), adige (kabardey, hatıquey, şapsığ, mamxeğ, jane, bjjeduğ, abzex, çemguy.. ), ubıh dilleri, çerkes dilleri grubuna girerler. çerkes dilleri, kafkas dil ailesi denen ayrı bir dil grubunu oluştururlar. bu üç ana grup birbirinden farklı dillere sahiptir ancak her bir grubun alt grupları, birbirleriyle anlaşabilirler.
çerkes dillerinin en büyük ortak özelliği şudur: bu diller, içinde çok sayıda ses barındırır. misal, kabardeyce de toplam beş adet "k" sesi, üç adet "h" sesi, üç adet "ş" sesi vardır. bunlar tabi bir çırpıda sayabildiğim basit örneklerdir. bu ses zenginliği nedeniyle de çerkes dillerine en uygun alfabe, şu anda kullanılmakta olan kiril alfabesidir.
latin alfabesinin çerkes dillerine uyarlanmış hali de mevcuttur. bu alfabede harfler aynen korunurken, harflerin yanına getirilen apostrof, tire vb işaretlerle latin'de olmayan farklı sesler verilmeye çalışılır. misal apostrof, yanına geldiği sesi bir ses inceltip tizleştirir; tire, sesin kesik, net ve vurgulu okunmasını sağlar. keza, bazı harfler (bir diğerlerinin yanına eklenmek suretiyle) bazı farklı sesleri elde etmek için kullanılır. misal "h" harfi yanına geldiği diğer harfi bir ton kalınlaştırır, l yanına geldiği sesi şu anda tarif edemeyeceğim tuhaf bir başka şekle sokar. aynı şekilde, latin'de olup türkçe'de kullanılmayan w, q gibi harfler, latin'in çerkesçe'ye uyarlanmışında sıkça kullanılır. sesli harflerde de "ue, uı" gibi değişik kombinasyonlarla yeni sesli harfler türetilir... vs. ama bunda ortak bir alfabe saptanıp kararlaştırılamadığı için de, herkes kendi alfabesini kendi oluşturur ve kullanır ve devamında, birisince çerkes dillerinden birinde latin'le yazılan bir metin, genellikle, ancak onu yazanca okunabilir.
çerkes dillerinde cümle yapıları ve kelimelerin oluşturuluş şekli, ekler ve takılar türkçe'ye hiç benzemez. misal, çerkes dillerinde kelimeye getirilecek takılar (bu kural özellikle abhaz dillerinden olan aşkaruwa lehçesinde daha belirgindir) o kelimenin yöneltileceği kişinin bayan veya erkek oluşuna göre değişir. sonra, çerkes dillerinde, misal fiil çekimlerinde çekimi yapılan fiile getirilen şahıs ekleri başa, zaman ekleri sona getirilir ama bu kuralın da kimi zaman, kimi fillere göre istisnası mevcuttur. çerkes dilleri (benim yetkin olduğum kabardeyce daha doğrusu) öyle bir çırpıda anlatılabilecek çok keskin kurallara tabi değildir. bazı haller genel kural içinde anlatılabilirken, bazı haller kelime veya fiile göre kendi içinde farklı, özel şekilde verilebilmektedir. bu sebeple bu dilleri öğrenmeye kalkan kişi çoğu zaman genel kural değil fiil ve kelime ve onlara ait özel kurallar ezberlemek zorunda kalmakta ve bir süre sonra öğrenme çabasını da yitirmektedir. bazen başa, bazen sona, bazen ortaya gelebilen, kelimeye göre şekil alan ekler, çerkes dillerinde oldukça fazladır ve bu da bu dillerden herhangi birini sonradan öğreneceklere zorluklar yaşatmaktadır. velhasılı, öğrenmek isteyenlerin moralini bozmak istemem ama, çerkes dillerinden herhangi birisini öğrenmeye niyetlenen kişi, öncelikle bu dile dair bir kulak dolgunluğu, bir aşinalık olup olmadığına bakarsa daha iyi eder.
adigebze'ye gelince, "adige dili" manasına gelir ve adigey cumhuriyeti'nin resmi dilidir. adige dillerinden biri olan çemguy lehçesinin genel kabul görmüş halidir. ama türkiye diasporasında, özellikle uzunyayla taraflarında adigebze dendiğinde akla kabardeyce gelir ki bu da burada yaşayan yoğun kabardey nüfusun etkisiyle oluşmuş bir durumdur.
kiril alfabesinin çerkes dillerine uyarlanmış hali kaba hatlarıyla şöyle: http://www.facebook.com/...(meramise, 23.05.2008 20:53 ~ 09.04.2009 10:31)
- çerkes dilleri şunlardır:
1. abhazca
1a. abazaca (apsuwa lehçesi)
1b. aşkaruwa- aşuwa lehçesi (abazin)
2. adigece (adigebze)
2a. kabardeyıbze- besleneyıbze (doğu adigecesi)
2b. şapsığıbze (bu ve devamındakiler için: batı adigecesi)
2c. çemguyıbze (adigebze)
2d. hatıqueyıbze
2e. bjedughıbze
2f. mahoşıbze
2g. abzekhıbze
2h. janebze
2ı. natuhaçıbze
2i. barakiyıbze
2j. mamxeghıbze
3. ubıhça (konuşanı kalmamıştır)
görüldüğü üzere asetince'nin burda yeri yoktur. zaten asetince, iran kökenli asetinler'in dilidir ve farsça'yla aynı kökenden gelir.
çerkes dilleri çok çeşitli seslere sahip dillerdir. bu ses zenginliği sebebiyle dinleyende arapça'ya benzediği intibaı uyandırabilir ama köken olarak filan, arapça'yla uzaktan yakından alakası yoktur.
melodik olup olmadığı hususunda bir fikrim yok.(meramise, 07.12.2008 09:37 ~ 16.01.2009 14:34)
|
