çerkes dillerinde adı "tsey" şeklinde geçer. geleneksel çerkes erkek kıyafetidir. altta dar bir pantolon (ghuenşeg) ve deri dize kadar uzanan çizmeler vardır; çizmeler, yumuşak tabanlı, mest gibi bir şeydirler ve oldukça yumuşak, esnek bir deriden imal edilirler. içte, dik yakalı ve yakasının etrafı çok ince, belli belirsiz altın sırma iple işlenmiş, kıyafetin rengine göre siyah ya da beyaz gömlek (gane) bulunur. onun da üstünde, dizin biraz altına gelecek şekilde dikilmiş, belden yıkarısı vücuda tam oturan, alt kısmı bol bir palto benzeri bir şey (ş'ı'utelh) vardır. üstteki bu parçanın sağ ve sol göğüs kısımlarında adına "hazer" denen barutluklar bulunur. bu barutluklar, savaş esnasında barutun içinden rahatlıkla tek elle alınabilmesi için, özel bir düzen içinde yerleştirilir kıyafete. kıyafeti küçük gümüş aksesuarlarla (küçük minyatür kama ve tabancalar vs.) süslenmiş ince bir deri kemer (bghırıpx), çerkes kaması (seşxue), çerkes kılıcı (gate), tabanca kılıfı (k'erexhualhe) vs. tamamlar ki bu yedek tamamlayıcı aksesuarlar, çerkesler'in savaşçı kimliklerine uygun olarak şekillenmiştir ve geleneğe de dahildir. kıyafetin en önemli tamamlayıcılarından biri de adına "şarkhon" denen özel bir başlık türüdür. süs olarak kullanılacağı zamanlar, orta kısmı arkaya sarkıtılır ve iki ucu önde çaprazlanır. tekrar arkaya alınan uçlar, arkadan kemere tutturulur ve sabitlenir. bu türlü kullanım şekillerinden sadece birisidir. bir de "adige pı-a" vardır ki bu da kıyafetin olmazsa olmazlarındandır. türkiye'de kalpak adıyla bilinen bu deri, yüksek şapka türü olmadan, çerkes gençleri bir büyüğün karşısına çıkamazlar (büyüğe şapkasız görünmek ayıp olduğu için çerkes köylerinde bu şapkanın yerini kasketler almıştır).
bir de tsey'in bir parçası olmamakla birlikte onu tamamlayan türkçe yamçı, çerkes dillerinde "ş'ak'ue (adigece'de) / avapa (abazaca'da)" diye adlandırılan bir palto türü vardır ki adını zikretmeden geçmek olmaz. kalın keçeden imal edilmiş, uzun, ayak bileğine kadar uzanan palto gibi bir şeydir bu ve soğuk kış günlerinde at üzerinde yapılan seyehatlerde tsey'in üzerine giyilmesi gerekli, tsey'e yakışan tek paltodur. siyah renkli olur. beyaz renkli ve daha kısa, dizin biraz altında biten modelleri de kadınlar içindir.
eski kıyafetlerde baştan sona tüm parçalar el imalatıdır. bir çerkes kıyafeti dikmek için, çok uzun zaman uğraşmaları gerekirdi eskiden. işte kıyafetin değeri de burdan gelirdi.
tsey her renk olabilir. ama bu renk konusunda da ufak kısıtlar vardır. mesela çok dikkat çekici renklerde olamaz tsey ve beyaz renkli olanını da asil olanların dışında kalanlar giyemez.
sürgünden sonra* türkiye'de yaşayan çerkesler, anlatıldığına göre 1900 ler'in ilk çeyreğinin sonuna kadar bu geleneksel kıyafeti giymeye devam etmişlerdir. ama zamanla, şartlar gereği terketmek zorunda kalmışlardır. şimdi evinde bu kıyafeti bulunduran çerkes pek kalmamıştır. işte bir kaç aksesuarını muhafaza edebilenler kendilerini çok şanslı sayarlar, o kadar.
sürgünden sonra gittikleri yerde yol bilmez iz bilmez halde kalan çerkesler için tsey, tanıdığı kimseleri bulmak açısından büyük kolaylık da sağlamıştır. sürgün çerkesi için bu kıyafet bir yerde eşini dostunu yeniden bulabilmeye adanmış umudun sembolü olmuştur. derler ki, sürgünden sonra bir çok akraba birbirini tsey sayesinde bulmuştur; uzaktan bakılır, tsey giyen biri görülür ve hemen yanına koşulur, önce hasret giderilir, sonra tanıdıkları sorulur ve kayıplar bulunur.
başta gürcüler, asetinler, azeriler, karaçay- malkarlar olmak üzere çerkesler dışında kalan kafkasyalı başka milletlerce de benimsenmiş ve giyilmeye başlanmıştır.
son olarak, tsey giymek isteyen biri iseniz ve göbeğiniz de varsa eritmenizi tavsiye ederim. kıyafetin önü açık ve kemerle bel kısmından birleştiriliyor. ince belli bir erkeğe ne kadar yakışıyorsa bu kıyafet, göbekli erkeğin üstünde de bir o kadar nahoş duruyor; uyarayım dedim.
sülaleme soyad vermiş kıyafet. gurur duyduğum ex-soyadım.
şöyle oluyor. bizim sülale kafkasyadayken tsey sülalesi. hala daha orda yaşayanlar var tabi. sonra türkiyeye göç ediyor bir kısmı* . türkiyeye gelince soyad tseyden türkçeye uyarlanıyor ve say oluyor.
(bkz: sözlükte soyadını beyan etmek)
