yurdum insanının, kola ve de diğer içeceklere karşı çayı savunmalarında bir numaralı silahları, sıcak havalarda sizin canınız kola çekerken dayarlar önünüze çayı ve "olm kola şekerli hararetini de gidermez, al çay iç hararetini alır" diyerek de gerekçelerini beyan ederler.
cümlenin gelişinden çay içince ferahlayacağım hissini dürten; ancak daha çok terleme ve küfretme hissimi sıvazlayan, ne zaman ve kim tarafından neye istinaden söylendiğini bir türlü çözemediğim hararet giderme yöntemi.
eğer harareti böyle alıyorsa, almasın daha iyi dedirten, çay tiryakilerinin en büyük yalanlarından birisi. şahsen hararetimin bünyemde kalmasını tercih ederim.
çok doğru bir tespittir zira 45 derecelik bir ortam sıcaklığında içtiğiniz 90 ile100 derece arasında değişen çay sıcaklığı size beterin de beteri varmış abicim düşüncesini güdülemekte ve vücut ısınızı tavan yaptırmaktadır, yükselen vücut ısınız artık dış ortamdan daha yüksek bir dereceye ulaşmıştır ki artık dış ortam size efil efil esmektedir.
(bkz: klima açma çay iç)
ağızdaki susuzluk hissini aldığı, vücuttaki mineral dengesini sağladığı, sıcak sıvı girişi olduğu için insanlarda böyle bir düşünce oluşturmuş olabilir.
bilimsel açıklama için aşağıdaki linke bakılabilir...
az buçuk termodinamik bilenler hatta onu da geçebiliriz sıcak bir şeyin soğuk bir şeye temas ettiğinde bir ısı alışverişi olacağını sezenler bunun saçma olduğunu derhal anlayacaklardır. zira bunlar insan vücudunun kendi sıcaklığını üreten bir sıcaklık kaynağı olduğunu unutmaktadırlar.
insan vücudunu elektrikli bir termosifona benzetebiliriz. sıcaklığı 36,5 dereceye ayarlıdır ve sağlıklı olduğu müddetçe sıcakığı bu seviyede tutar. eğer ki soğuk bir ortamdaysanız bu sıcaklığı korumak için daha çok enerji harcarsınız. bu sebepten kuzey ülkelerinin mutfakları epey şekerlidir. eğer sıcak bir ortamdaysanız terlersiniz; ter buharlaşırken vücudu soğutur. bu vücudun ortam sıcaklığına tepkisidir.
sıcak bir günde çay içtiğiniz zaman ne olur? ağzınızdan midenize kadar olan bölümde herkesin görebileceği bir ısı transferi olacaktır. yani boğazınız ısınır. beyniniz ise bu durumdan işkillenir. neticede termosifonun göstergesi 36,5 derecenin üzerine çıkmaktadır. beyin şöyle düşünür: "hey adamım, bu sıcaklığı sabit tutma konusunda belki biraz fazla sert davrandım. hadi biraz gevşe dostum. bu kadar hararet hem sana hem de bana zarar." ah, burası kesinlikle doğru: beyin hücreleri yüksek sıcaklıkta daha çabuk ölür.
neticede içtiğimiz çay ile beraber beyne ciddi bir sıcaklık artışı sinyali gelir. o beyin ki vücdu daha düşük bir sıcaklıkta sabit tutmakla memur edilmiştir. bu nedenden kople tüm bünyeye biraz sakin olmasını, fazla ısı üretmemesini ve derhal kendini soğutmasını telkin eder. ne telkini ya bilakis emreder. o vakit bünye daha bi terler, daha bir ıslanan bünye daha hızlı buharlaşmayla hızla serinlemeye başlar. bir yandan da bünye hafiften randımanı düşürür. bu da bir serinlik hissine yol açar. "çay hararet alır" önermesi doğrudur.
bu etki saatlerce sürmez elbette. beyin durumu kavrar. yanlış alarmdır. ama olsun onun da hşuna gitmiştir. "çay içtin di mi seni şakacı hızır seniii" der ve gülümser.
aynı mekanizma soğuk içecekler konusunda da tam tersi şekilde işler. bu sebeple dökümhane gibi aşırı sıcak yerlerde çalışanlara soğuk şeylerden ziyade sıcak içecekleri tüketmeleri tavsiye edilir.
aklınıza takıldı di mi. kafanızı kaşıyosunuz şu an: "ben çayı içince içim daha bi yanıyor ateş basıyor beni,hiç de serinlemiyorum. yoksa sen taşak mı geçiyon bizlen?" elbette ki hayır. bi iki dakka dur be kardeşim. koskoca vücudun tepki vermesi o çay bardağının yarısını geçerkeni bulur. az sabır be gülüm. sabır mabır yoksa da soğuk duş, gölge, deniz gibi alternatifleri kullan.
yıllarca uyutulduk masallarla... vurulduk ey halkım! vücudumuzu çay içerek ısıtıp kendi kendini soğutmasını bekledik kuytu köşelerde. ben ferahlamak istiyorsam neden sıcak bir şey içeyim? "çay terletir ve böylece ferahlatır!" deniyor. iyi de neden terleyeyim? ferahlamaktan kasıt terlememek değil mi? oksimoron resmen! güneş zaten ısıtmış beni, ben neden kendimi çayla ısıtıp eski sıcaklığıma dönünce ferahladığımı sanayım da kendimi kandırayım? çok saçma! vücudun oto-soğuma sürecini hızlandırmıyor ki bu işlem! geciktiriyor bilakis!
karpuzu güneşe koyunca soğuyacağını iddia edenlerinki kadar komik bir ifade değil mi bu? evet karpuz güneşe koyunca soğur. ama kaç derece soğur? 0,27°c mi? allahım sen bana yardım et! güneş altında kütür kütür olmuş bir karpuz göreniniz var mı?
yıllarca gerçek olduğunu bu olayı bire bir yaşayarak gördüm. akdeniz çocukları bilir çayın harareti aldığını. çay gibi sıcak içecekler vücutta terlemeye sebep olurlar. terleyen vücuda çarpan en ufak rüzgar terin buharlaşmasına sebep olur. buharlaşan ter aynı zamanda vücudun da ısı kaybetmesine sebep olur. böylece çaydan alınan ısıdan daha fazlası kaybedilmiş olur; ne kadar terlenirse o kadar ısı kaybedilir.
çölde meyvelerini, sularını çölün sıcak kumlarıyla soğutan pek çok bedevi tanıdığım var. çöl kumunun içine gömülen, üzerine ıslak bez gerilmiş, çift katmanlı ve katmanlarının arası ıslak kum ile doldurulmuş bir cere meyveleri ve suyu nasıl soğutursa, çay da insanı öyle soğutur. ancak çölde hava ne kadar sıcak olursa soğuma o kadar fazla olurken, çay içildiğinde havanın hissedilen sıcaklığının * vücut sıcaklığından daha az olması gerekiyor ki ısı kaybı gerçekleşebilir.
bulmacalardan öğrendiğimiz kadarıyla çayın bir de etkin maddesi var: tein. kafein kadar etkili olmasa da ayrıca bir keyif verir tein. böylece sıcak ve keyifsiz havada gerçekten işe yarar çay.
çay kadar bir diğer etkili yöntem de işemektir. işerken vücuda gelen titreme ve rahatama yine aynı prensibe dayanır: ısı kaybı. bu durum buharlaşma yoluyla ısı kaybı* prensibine dahil olmadığı için hissedilen sıcaklığın pek bir önemi yok. idrarın içindeki kinetik enerji çok fazladır; idrarın ortalama ısısı yani sıcaklığı 40 dereceyi bulur. kinetik enerjinin doğrudan kaybı da ısı kaybı demektir. titreme ve rahatlama hissi de toplam kinetik enerji azaldığı için görülür.
fakat, işeyerek ısı kaybetmek için bu kez sıcak havada bol bol soğuk-ılık arası sıcaklıkta su içmek gerekiyor. benim gibi su içmeyi sevmiyorsanız, sadık dostumuz çayı içmeye mahkumsunuz.
ancak iddia edildiği gibi soğuk su hararet falan almaz. soğuk su geçici bir psikolojik ferahlık hissi verir. vücut içi sıcaklığı soğuk suyla azalır. böylece vücut sıcaklığı ile çevre sıcaklığı arasındaki fark artar. bu artış ise kısa vadede soğuk suyun verdiği ferahlama hissini uzun vadede (13-20 dk.) tam tersine çevirerek bunalma etkisi yaratır. sürekli soğuk su içmek zorunda kalınır. soğuk su hasta eder.
gerçek olmayan hayali diyalogların bilimsel temellerin üzerinde gölge gibi belirdiğini söylyerek ben de hayali bir diyalog yazıyorum. diyalog yazdığım için doğrudur söylemek istediğim.
- oo raif abi hoşgeldin!
+ hoşbulduk mehmet!
- buyur otur abi, bişey iç çay iç!
+ yok mehmetcim sağol, çay içince ter basıyor zaten hava sıcak, şimdi terlersem leş gibi oluyorum sonra.
- sen bilirsin abi.
+ iki dakika oturayım kendime gelirim zaten.
- buyur abi şöyle geç.
+ sen bana en iyisi soğuk bir su ver.
- çay iç abi. çay hararet alır.
+ terleyecez dee buharlaşacak daa serinleyecez dee... soğuk birşeyler içip direk serinleyelim mehmetcim.
+ ama abi ter buharlaşırken daha iyi serinletir abi.
- mehmetcim amaç zaten ter-le-me-mek.
+ ama abi...
- sen bi de üniversite mezunu olacan di mi mehmet?
+ demogoji yapma ama abi. al iç soğuk suyu da görelim.
- her şey kuru bilgi değildir mehmetcim. "terleyerek ferahlamak" başlı başına bir oksimoron. (guluk guluk guluk) oohhh rahatladım anında.
(15 dakka sonra)
- anammm. ebem sikildi memet. ne bunaltıcı hava. yardım et...
+ geber mına koduğum. ben sana anlatıyodum, dinlemedin
- bokunu yiyim memet. bayılacam şimdi. gazoz getir. serinliyim.
+ bak hala! çay içecen abi! başka yolu yok!
- tamam memet. çay içiyim. söz, bundan sonra soğuk su yok!
+ aferin
- ice tea ama
geçen pikniğe gittik ailecek. hava da nasıl sıcak! hemen dedim hanıma çabuk bize çay yap. "bey ama hava sıcak..." falan demeye kalktı bu "sus!" dedim "sen anlamazsın". neyse dövdüm falan bunu ama severim aslında. hamarattır benim hanım biliyon mu, hemen yaptı çayı koyduk birer bardak. çocuklar içmek istemedi önce "baba sıcaak!" falan dediler ağladılar, bi asıldım birer tane, çok da severim çocuklarımı, hemen içtiler. bizi ter bastı tabi. nasıl terliyoruz biliyon mu! göl oldu göl şerefsizim. hanım dedim bu ter buharlaşırken sen bi de karpuzu kesip güneşe koy da soğusun. su da var testide, sıcak ama. hanım gerçi hep ısrar ediyo "bey artık biz de suyu şişeye koysak" falan diye ama dediğim gibi o pek anlamaz bu işlerden. testideki suyu soğutmayı en iyi ben bilirim. sofra bezini ıslattım üstüne serdim, güneşin altına bıraktım. on dakka sonra baktım buz tutmuş la! nasıl serinliyoruz ama bu arada. karpuza bakayım dedim soğumuş mu diye, kuma değdiği yer buz tutmuş, sökemedim şerefsizim. içtiğimiz çayın terleri akşam gidene kadar buharlaşmadı da idare etti bizi allahtan.
sonra bi jip yanaştı. pezevengin teki sevgiliyse gelmiş. bagajdan sandık gibi bişey çıkardı. açtı içi buz dolu. buzun içinde de biralar, kolalar, sular... keyfe bak amına koyyim. bütün gün soğuk soğuk içecekleri içip durdu. bilmiyo ki psikolojik serinliyo yalnızca salak. salak lan.
